KHK’lar Hâlâ Geçerli mi? Küresel ve Yerel Perspektiflerden Sakin, Sorgulayıcı Bir Bakış
“Aynı kelime farklı ülkelerde aynı şeyi mi anlatır?” diye sormayı sevenlerdenim. Bu yazıda, KHK’ların (kanun hükmünde kararnameler) bugün nerede durduğunu; Türkiye’nin 2017 sonrası sistemiyle, dünyanın başka yerlerindeki “kararname/decree-law” pratiklerini yan yana koyup konuşalım. Amacım, kutuplaştırmadan; merak, deneyim ve bilgiyle ilerleyen bir sohbet açmak.
Hızlı Cevap: “KHK” Türkiye’de Ne Oldu, Yerine Ne Geldi?
Türkiye’de 2017 anayasa değişikliğiyle yürütmenin mimarisi kökten yenilendi ve “Cumhurbaşkanlığı kararnamesi (CBK)” kurumu Anayasa m.104 çerçevesinde açık şekilde düzenlendi. Bu değişiklik yürütmenin düzenleyici işlemlerini yeniden tanımladı ve uygulamada “KHK” dilini geri plana itti; bugün olağan dönemde düzenleme aracı ağırlıkla CBK’dır. :contentReference[oaicite:0]{index=0}
“OHAL KHK’ları”nın Akıbeti: Kaldılar mı, Kalktılar mı?
15 Temmuz sonrası ilan edilen Olağanüstü Hâl (OHAL) 18 Temmuz 2018’de sona erdi. Ancak OHAL sürecinde çıkarılan KHK’ların önemli bir kısmı, OHAL biterken doğrudan ortadan kalkmadı; bunların bir bölümü TBMM tarafından kanunlaştırıldı veya 7145 sayılı Kanun (31 Temmuz 2018) ve devamında 7333 sayılı Kanun (28 Temmuz 2021) ile bazı yetki ve tedbirler belirli sürelerle olağan döneme taşındı/uzatıldı. Yani “KHK metni” değil, içerdiği düzenlemelerin kanunlaşmış hâlleri yürürlükte kaldı. :contentReference[oaicite:1]{index=1}
Öte yandan, normlar hiyerarşisi ve yargısal denetim işlemeye devam ediyor. Anayasa Mahkemesi zaman içinde bazı hükümlerin iptaline/denetimine ilişkin kararlar verdi; 703 sayılı KHK bağlamındaki basın duyurusu ve OHAL sonrası düzenlemeleri konu alan değerlendirmeler bu sürecin örnekleri. Dolayısıyla “hepsi aynen yürürlükte” ya da “hepsi kalktı” gibi toptancı bir yanıt yerine, kanunlaşan hükümler + yargısal denetim + süre uzatımları denkleminden söz etmek daha doğru. :contentReference[oaicite:2]{index=2}
Bugünün Fotoğrafı (Yerel): KHK mı, CBK mı?
- Olağan dönemde: Düzenleme aracı CBK’dır; kapsamı Anayasa m.104 ile sınırlı ve yasalarla çakıştığında kanun üstün gelir. TBMM’nin yasa yolu her zaman açıktır. :contentReference[oaicite:3]{index=3}
- OHAL dönemi mirası: OHAL KHK’larının kanuna dönüşmüş kısımları, ilgili kanunlarda yer aldığı sürece geçerlidir; süreli uzatmalar 7145 ve 7333 ile yapılmıştır. :contentReference[oaicite:4]{index=4}
- Yargısal denetim: İptal ve norm denetimi süreçleri (AYM vb.) çerçeveyi günceller; 703 sayılı KHK ve takip eden kararlar bu dinamiği gösterir. :contentReference[oaicite:5]{index=5}
Küresel Perspektif: “Decree-Law” Her Yerde Aynı mı?
Dünyada “kararname” benzeri araçlar farklı isim ve fren mekanizmalarıyla var. Örneğin İtalya’da “decreto-legge” acil durumda çıkarılır; Parlamento 60 gün içinde onaylamazsa düşer (AY. m.77). Bu, yürütme hızını kabul ederken yasamanın nihai sözünü koruyan bir modeldir. :contentReference[oaicite:6]{index=6}
Fransa’da “ordonnance” sistemi, Parlamentonun verdiği bir yetki kanununa dayanır; yürütme bu yetki içinde düzenleme yapar, sonradan Parlamento tarafından onaylanınca kanun gücü kazanır. Pandemi döneminde bu mekanizmanın sıklaştığını anlatan resmî bilgilendirme notları mevcut. :contentReference[oaicite:7]{index=7}
Yerel–Küresel Kesişim: Evrensel İlkeler, Yerel Tasarımlar
- Hız–Meşruiyet Dengesi: Her sistem “hızlı karar–parlamenter denetim” dengesini farklı kurar. Türkiye’de 2017 sonrası CBK, İtalya’da 60 günlük onay şartı, Fransa’da yetki kanunu/ratifikasyon zinciri benzer kaygılara verilen farklı cevaplardır. :contentReference[oaicite:8]{index=8}
- Geçicilik–Kalıcılık Tartışması: OHAL gibi istisnai dönemlerde üretilen düzenlemelerin olağan döneme ne kadar sarktığı/kalıcılaştığı, yalnız Türkiye’nin değil birçok demokrasinin ortak tartışmasıdır. Türkiye’de bu tartışma 7145 ve 7333 bağlamında somutlaştı. :contentReference[oaicite:9]{index=9}
- Yargısal Fren: AYM/üst mahkeme kararları, aşırılıkları törpüleyen bir fren işlevi görür; 2017 sonrası süreçte de çeşitli iptal ve denetim örnekleri görüldü. :contentReference[oaicite:10]{index=10}
SEO Kutucuğu: “KHK’lar Hâlâ Geçerli mi?” Arayanlar İçin Net Notlar
- Kısa cevap: Türkiye’de olağan dönemde “KHK” değil “CBK” geçerli araç; ancak OHAL KHK’larının kanunlaşmış hükümleri yürürlükte olabilir. :contentReference[oaicite:11]{index=11}
- Tarih eşiği: OHAL 18 Temmuz 2018’de sona erdi; ardından 7145 (2018) ve 7333 (2021) belirli süreli hükümler getirdi/uzattı. :contentReference[oaicite:12]{index=12}
- Küresel örnekler: İtalya (60 gün kuralı), Fransa (ordonnance + onay) gibi modeller, hızlı yürütme ile yasama denetimini birlikte kurgular. :contentReference[oaicite:13]{index=13}
Kültürler ve Toplumlar: Algı Neden Değişiyor?
“Kararname”ye bakış; kurumlara güven, basın–sivil toplum gücü, hukuk devletine dair ortak deneyim ve kriz hafızasıyla şekillenir. Bazı toplumlar hızın faydasını vurgular; bazıları istisnai aracın istismar edilme riskini öne çıkarır. Türkiye’de 2017 sonrası yeni mimari (CBK), OHAL tartışmalarının izleri ve AYM kararlarıyla beraber okunuyor; Avrupa’da ise benzer araçlar şartlı ve süreli tasarlanıyor. :contentReference[oaicite:14]{index=14}
Topluluk Sohbeti: Sizin Deneyiminiz Ne Diyor?
- OHAL sonrası kanunlaşan düzenlemelerin günlük hayatınıza/işinize etkisini hissettiniz mi?
- Hızlı karar ile demokratik meşruiyet arasında sizce ideal denge nasıl kurulur?
- Küresel örneklerden (İtalya/Fransa) hangisinin fren–denge kurgusu size daha güven veriyor?
- Yerel deneyiminiz: Kurumlara güven, bu tartışmada hangi tarafı ağır bastırıyor?
Sonuç: “KHK’lar hâlâ geçerli mi?” sorusunu nasıl okuyalım?
Bugün Türkiye’de fotoğraf şöyle: Olağan dönemde yürütmenin ana aracısı CBK; OHAL döneminde çıkarılmış KHK’ların kanunlaşan hükümleri ise ilgili kanunlar çerçevesinde yürürlükte kalabildi ve belli müddetlerle uzatıldı; yargısal denetimse bu tabloyu zaman içinde rafine ediyor. Dünyada da hızlı yürütme araçları var ama hepsi, yasama onayı ve süre sınırları gibi güvenlik supaplarıyla çalışıyor. Yani cevap; tek kelimelik bir “evet/hayır”dan çok, sistem tasarımı, süre ve denetim üçgeninde saklı. Siz bu üçgenden hangisini güçlendirmeyi tercih edersiniz?
::contentReference[oaicite:15]{index=15}